Kunstenaars en Stijlen
Impressionisme, Symbolisme, Expressionisme, Kubisme, De Stijl, Constructivisme, Surrealisme, Abstract Expressionisme, Pop Art, e.a.
Abonneren
Abonneer je nu voor nieuwe artikelen in deze categorie!
Abonneren
Abonneer je nu voor nieuwe artikelen op deze website!

 

   

 

Johannes Itten

Johannes Itten was leraar aan het Bauhaus van 1919 tot 1922. Vanaf 1925 gaf hij les aan de Johannes Ittenschule in Berlijn.

Itten beschrijft in zijn boek "The Art of Color" (1) hoe heel verschillende mensen, naar aard en uiterlijk, de bij hun persoonlijkheid passende vorm- en kleuruitspraken maakten. Deze 'subjectieve' vorm- en kleuruitspraken kun je opvatten als een soort 'handschrift'.

In zijn schilderklas, in 1928, liet hij harmonische kleurakkoorden schilderen. Daaruit bleek, dat de kleurakkoorden voor elke leerling anders was. Alle bladen waren onderling zeer uiteenlopend. Men stelde vast, dat ieder een andere voorstelling had van harmonische kleurakkoorden.

Itten toont in zijn boek verschillende werkstukken van zijn leerlingen, en plaatste daar een portretfoto bij. Er zijn onderling grote verschillen aan te wijzen, maar ook grote overeenkomsten met het uiterlijk van elke leerling.



In een harmonsich kleurakkoord kan men zich beperken tot slechts twee of drie kleuren. Men kan ook heel veel kleuren gebruiken: geel-rood-blauw in veel variaties van verzadiging. Een enkele kleur kan ook kwantitatief het beeld domineren.



Leonardo da Vinci

In het "Trattato della Pittura", dat Francesco Melzi in 1542 heeft samengesteld uit de geschriften van Leonardo en dat in 1651 in druk verscheen, vinden we verschillende uitspraken van Leonardo over de overeenkomst tussen de kunstenaar en zijn beeldend werk. (2) 

Citaat 1: "... Een schilder met plompe handen zal in zijn werken dezelfde soort handen schilderen en hetzelfde zal het geval zijn met alle ledematen, tenzij hij door lange studie geleerd heeft dit te vermijden. Och schilder, bekijk daarom zorgvuldig welk deel van jouw persoon het slechts bedeeld is en getroost je veel moeite om juist dit in je schetsen te corrigeren. Want als je plomp bent, zullen je figuren hetzelfde lijken en ontdaan zijn van charme; hetzelfde is het geval met elk deel van je persoon dat goed of minder goed is; het komt in zekere mate tot uiting in je figuren."

Citaat 2: "... Over het kiezen van mooie gezichten: het lijkt me geen geringe verdienste in een schilder als hij zijn figuren een plezierig uiterlijk geeft, en mocht hij deze behendigheid niet van nature hebben, dan kan hij deze aanleren door hieraan extra aandacht te besteden."

Citaat 3: "... Kijk rond en neem de beste delen van vele mooie gezichten, wier schoonheid ofwel door algemeen bekende faam ofwel door je eigen oordeel wordt gestaafd; want je kunt je vergissen en gezichten kiezen die enige gelijkenis vertonen met dat van jezelf. Het lijkt namelijk dat zulke gelijkenissen ons vaak bevallen; en als je lelijk bent, dan zou je gezichten kunnen uitkiezen die niet mooi zijn en zou je, zoals veel schilders doen, lelijke gezichten vervaardigen. Want vaak lijkt het werk van een meester op hemzelf. Kies daarom schoonheden uit op de manier die ik je aangeef en prent ze in je geheugen."

Citaat 4 (uit "Het leven van Leonardo da Vinci" van Dmitri Merejkowski (3): "... Boltraffio: ... Van Leonardo had hij gehoord, dat alle kunstenaars de neiging bezitten om de door hen uitgebeelde lichamen en gezichten gelijkenis met hun eigen lichaam, met hun eigen gezicht te geven; de oorzaak van deze neiging zou zijn, dat de menselijke ziel, die reeds éénmaal het menselijke lichaam geschapen heeft, telkens wanneer zij een nieuw lichaam moet vormen, ernaar streeft te herhalen wat zij reeds eerder schiep -  en deze drang zou zo sterk zijn, dat in menig portret door de uiterlijke gelijkenis met de voorgestelde heen, zo niet het gelaat, dan toch de ziel van de kunstenaar schemert."

Eigen waarnemingen in het kunstonderwijs: In menig tekenles waarin je leerlingen vraagt portretten te tekenen, zie je overeenkomsten tussen de leerling en het getekend portret, of dat nu een portret is naar de fantasie, naar een voorbeeld of naar een medeleerling, dat maakt geen verschil. Je ziet daarin een neiging om vormen te gebruiken die enige gelijkenis vertonen met de vormen in het eigen gezicht.

In een les 'koppen boetseren' waarin de leerling op zoek ging naar een portret van een kind of een volwassene, een man of een vrouw, zag je regelmatig overeenkomsten tussen de maker en zijn resultaat. Ook leerlingen zagen dat, en het gebeurde dikwijls dat de opmerking klonk: "Het portret lijkt op je vader, of .... op je zus, of .... het lijkt op jezelf", zonder dat de bewuste leerling daarnaar gestreefd had. Zo'n waarneming, door de leraar maar ook door andere leerlingen, maakt duidelijk dat blijkbaar ieder individu beschikt over een eigen 'vormkracht', dat terug te vinden is in de uiterlijke verschijning van de maker zelf en in zijn beeldend werk.

Deze overeenkomst tussen de kunstenaar en zijn werk, kunnen we toeschrijven aan een "vormkracht", dat in elk mens aanwezig is, en dat zichtbaar wordt als deze mens scheppend bezig gaat.


Voorbeelden van de overeenkomsten tussen kunstenaar en zijn werk

De voorbeelden die Leonardo voor ogen had toen hij bovenstaande uitspraken deed, kunnen we niet achterhalen. Toch kunnen we voorbeelden laten zien hoe deze overeenkomsten er bij moderne kunstenaars uit zien.

We hebben een viertal voorbeelden: Salvador Dali, Bart van der Leck, Hans Arp en Ossip Zadkine.



"De verschijning van Aphrodite in een landschap", 1981, Salvador Dali, met foto uit 1930


Salvador Dali

Salvador Dali maakte in 1981 het schilderij "De verschijning van Aphrodite in een landschap". In het uiterlijk van deze godin Aphrodite herkennen we Dali zelf, in een foto van hem uit het jaar 1930, waarin hij zichzelf afbeeldde samen met zijn vrouw Gala (hieronder afgebeeld).

Het is zeer onwaarschijnlijk dat Dali in 1981 deze foto als voorbeeld nam, om het gezicht in het schilderij uit te voeren. Daarvoor was de foto te oud, te klein en ook nog eens spiegelbeeldig. Allemaal redenen om niet naar zo'n foto te werken. Dali was vaardig genoeg om zo'n gezicht van een godin zonder enig voorbeeld uit te werken.

Dat maakt het des te opmerkelijker, dat er een treffende overenkomst is te zien tussen de foto en het schilderij. Het verklaart het gegeven dat beeldende kunstenaars over een 'vormkracht' beschikken, waarbij in dit geval het uiterlijk van de afgebeelde figuur overeenkomt met het uiterlijk van de kunstenaar zelf. De kin, mond, neus en ogen komen geheel overeen. 


Salvador Dali en zijn vrouw Gala, foto uit het jaar 1930

 


Bart van der Leck

Het is de schilder Nicolaas Wijnberg, die zijn ontmoetingen met collega-schilders heeft beschreven in zijn boek "De hoed van Cézanne. Memori inutile. Onbruikbare herinneringen van een Amsterdamse schilder" (4). Hij beschrijft een bezoekje aan de schilder Bart van der Leck in Laren in 1942.

Citaat 5: "... De korte, vierkante sanguinische man, licht leverkleurig met kort-Amerikaans kapsel en een brede boksersneus, gekleed in een witte doktersjas, liet ons binnen en begon vrijwel onmiddellijk met een schier eindeloze voordracht over hoe de kunst zo in de verloedering was kunnen geraken en dat hij de enige was die precies wist hoe de kunst gered moest worden. De Egyptenaren waren volgens hem de enigen in de hele cultuurgeschiedenis die er dicht bij waren geweest, maar hij was de eerste en de enige waar ALLES aan geopenbaard was.... "

Deze 'korte vierkante man" zien we op menig portretfoto afgebeeld. We laten dat hieronder zien. Als Bart van der Leck rond 1911/1912/1913 overgaat op zijn vormvereenvoudigen, dan zien we de vormkarakteristieken van deze man terug in zijn schilderijen, in de korte, vierkante mensfiguren.


 

"Het Perron" schilderij van Bart van der Leck, uit 1912, met een portretfoto, rechts.





"Feuille se reposant", van Jean Arp         en            "Formes et lumière", van Zadkine, 1918


Hans Arp en Ossip Zadkine

In de moderne kunst zijn schilders en beeldhouwers abstrakter gaan werken. In de bovenstaande voorbeelden van Arp en Zadkine kun je in de abstrakt gebruikte vormen toch een vormovereenkomst zien met het uiterlijk van deze twee beeldhouwers.

Het volronde gezicht van Jean Arp zien we terug in de volronde, organische vormen van zijn beeld "Feuille se reposant" uit ...

Het hoekige, benige gelaat van Zadkine zien we terug in de hoekige, zelfs holle vormen van het beeld "Formes et lumière" uit 1918.

Deze voorbeelden laten zien dat zelfs in de abstrakte kunst er sprake kan zijn van een vormovereenkomst tussen het uiterlijk van de maker en zijn beelden.

 

'Vormkrachten'

De hierboven omschreven 'vormkrachten' gaan we uitwerken in een onderzoek.

De eerste voorbeelden daarvan zijn te vinden in de methode van onderzoek.

 


(1) Johannes Itten - The Art of Color - Uitgeverij ...

(2) Leonardo da Vinci - Trattato della Pittura -

     Leonardo da Vinci - Schetsen & Aantekeningen - H. Anna Suh - in de Nederlande vertaling uit 2014 - uitgeverij Librero

      citaat 1 - blz. 55

      citaat 2 - blz. 375

      citaat 3 - blz. 376

(3) Het leven van Leonardo da Vinci - Dmitri Merejkowski - Uitgeverij De Haan - 1960

      citaat 4 - blz. 175

(4) Nicolaas Wijnberg - "De hoed van Cézanne. Memori inutile." - Uitgeverij Van Spijk - 1997

      citaat 5 - blz. 103


... literatuuropgave wordt nog verder aangevuld, boekenkasten staan in Frankrijk en Nederland, even niet beschikbaar ....


 

Carmignano, Monte Albano, Firenze, september 2015, Eg Sneek 





































Reacties
Domeinregistratie en hosting via mijndomein.nl